डिप्रेशन व त्यावर मात

डिप्रेशन किंवा नैराश्य ही भावना फक्त उदास असणे किंवा एकाकी वाटणे इतकेच नव्हे तर हा एक मानसिक आजार आहे. पुरुषांपेक्षा महिलांमध्ये नैराश्याचे प्रमाण जास्त आहे. वाढत्या स्पर्धेमुळे जगभरात नैराश्याचा आकडा वाढत चालला आहे. जगात प्रत्येक वर्षी आठ लाख लोक आत्महत्या करत असतात त्यात नुसत्या भारत देशाचा आकडा 135000 इतका मोठा आहे. वर्ल्ड हेल्थ ऑर्गनायझेशन अनुसार भारतात पाच करोड लोक नैराश्यग्रस्त आहेत.


नैराश्याची बरीच कारणे आहेत. मेंदूमधील रासायनिक बदल हे प्रमुख कारण आहे. सिरोटोनिन, नॉरएपिनेफ्रिन आणि डोपामिन नावाची तीन महत्वाची रसायने आहेत, ज्यांच्या पातळीतील फरकाने निराशाच सुरुवात होते. सामाजिक ताणतणाव, नोकरीची चिंता, कुटुंबात किंवा नोकरीच्या ठिकाणी चालू असलेला शारीरिक, मानसिक किवा लेंगिक छ्ळ, कुठूम्बातील इतर व्यक्ती सोबतचे मतभेद, कुठूम्बातील अतिशय आवडत्या व्यक्तीची मयत, बराच काळ असलेला आजारीपणा, दारूचे व्यसन ही काही प्रमुख कारणे आहेत. नैराश्य अनुवंशिक सुद्धा असू शकतो.

नैराश्याची  काही लक्षणे:
नैराश्यग्रस्त व्यक्तीला प्रामुख्याने झोपेच्या तक्रारी असतात. नेहमीपेक्षा लवकर जाग येणे, झोप पूर्ण न होणे, झोप जरी लागली असेल तर सकाळी झोप पूर्ण न झाल्यासारखे वाटणे. त्यामुळे दिवसभर टवटवीत न वाटणे. जास्त झोप येणे किंवा सतत जोपून राहावे असे वाटणे सुद्धा नैराश्याची लक्षण असू शकते.
भूक कमी होऊन वजन कमी होणे. जेवायची इच्छा न राहणे. भूक नसतानाही सतत काहीतरी खात राहणे सुद्धा नैराश्याची एक लक्षण असू शकते.
उदास वाटणे ,कंटाळा येणे, जीवनात रस नसल्यासारखे वाटते, कुठल्याही गोष्टीत मन न लागणे, कोणाशीही बोलू न वाटणे ,अगोदर ज्या गोष्टी आवडीने करायच्या त्या गोष्टीची रुची नसणे. सतत रडू येणे, एकटेपणा जाणवणे, अभ्यासात व कामात एकाग्रता न येणे त्या मुळे चुका होणे.
सतत आत्महत्येचे विचार येणे हे सर्वात गंभीर लक्षण आहे.

आपल्या कुठूम्बातील वक्ती मध्ये नैराश्याची लक्षणे कशी ओळखावी:
व्यक्तीच्या स्वभावात बदल होणे, आवडीनिवडीत फरक पडणे, अति चिडचिडेपणा येणे, झोप व भूक नसण्याच्या सारख्या तक्रारी येणे,  नकारात्मक गोष्टी बोलत राहणे. मारण्याच्या गोष्टी बोलत राहणे. कामावर न जाणे.

नैराश्यावर उपचाराची गरज आहे का ?
हो, कारण नैराश्याचा परिवारावर, समाजावर व आपल्या स्वतःच्या शरीरावर वाईट परिणाम होऊ शकतात, ते नैराश्यग्रस्त व्यक्ती ने समजून घ्यायला हवे. झोपेच्या तक्रारी मुळे शारीरिक स्वास्थ्य बिघडते, उदासीन व्यक्ती आपल्या शरीराची देखील काळजी घेत नाहीत. कुठला आजार असेल तर त्याच्याकडे व त्याच्या औषधोपचारा कडेसुद्धा दुर्लक्ष केले जाते. त्याला पर्याय म्हणून अशा व्यक्ती व्यसनाधीन होऊ शकतात. नैराश्यग्रस्त व्यक्ती परीवारापासुन लांब होतात, घरातील वातावरण बिघडते, वाद होतात, मुलांमध्येसुद्धा त्याचा वाईट परिणाम होतो. कामात चुका होतात, नोकरीवर अनुपस्थितीमुळे आपल्या करिअरवर देखील फरक पडू शकतो. आत्महत्या हा नैराश्याचा सर्वात वाईट परिणाम आहे.

नैराश्यावर उपाय
वरील कुठल्याही प्रकारची लक्षणे स्वतःमध्ये किंवा आपल्या कुटुंबातील इतर व्यक्तींमध्ये दिसून आल्यास त्याचे उपचार करणे गरजेचे आहे. यासाठी सर्वप्रथम तुम्ही डिप्रेशनमध्ये आहात या वास्तव स्थितीचा स्वीकार करा. दुसरी गोष्ट म्हणजे तुम्हाला विश्वास असायला हवा की तुम्ही यातून पुर्णपणे नक्कीच बरे व्हाल व पुन्हा आनंदी आयुष्य जगू शकाल. तुम्ही तुमच्या मनातील भावना तुमच्या जवळच्या मित्र-मंडळी, कुटूंबातील एखाद्या जिवलग व्यक्तीला सांगू शकता. तुमचे काम वेळेत पूर्ण करण्याची सवय स्वतःला लावून घ्या म्हणजे त्याने तुमचा आत्मविश्वास वाढेल व नैराश्य येणार नाही.
जीवनात घडलेल्या सर्व छोट्या-मोठ्या चांगल्या गोष्टींकडे स्वत:चे लक्ष वेधा. तुमच्या मनाला उभारी आणणा-या गोष्टी शोधा. तुम्हाला आनंद वाटेल अशा छोट्या छोट्या गोष्टी करा. उदासीन वाटू लागल्यास एखादा मनोरंजक व्हिडीओ,सुंदर फोटो अथवा निसर्गसौदर्य पहा. टिव्हीवरील नकारात्मक बातम्या व नकारात्मक गोष्टी स्थिती अधिक खराब करु शकतात, त्यामुळे अशा गोष्टींपासून दूरच रहा. फ्रेंड, कलिग, प्रियकर/प्रियसी किंवा एखादी कुटुंबातील व्यक्ती अशा कोणत्याही नात्यात तुम्हाला वाईट अनुभव येत असेल तर त्या व्यक्तीपासून स्वतःला दूर ठेवा. पोषक आहार घ्या, आहारात विविध रंगाच्या पदार्थांचा समावेश करा. तुम्हाला आवडणा-या गोष्टींची यादी करा.

जशी शारीरिक आजार औषध उपचारांनी बरे होतात तसेच मानसिक आजार सुद्धा औषधांनी बरे होतात. मेंदू घडलेल्या रासायनिक बदल ज्याच्यामुळे नैराश्य निर्माण होत आहे तो बदल औषधानी पूर्ववत करण्यास मदत होऊ शकते. आत्महत्येचे विचार येणे सुद्धा औषधोपचाराने कमी केले जाऊ शकते. त्यासाठी लवकरात लवकर आपल्या मानसोपचार तज्ज्ञांची मदत घ्या.

डॉ संपदा अणवेकर
मानसोपचार तज्ञ

झोप, झोपेचे आजार व त्यासाठी उपाय

झोप हा आपल्या  दिनचर्येचा भाग आहे. मेंदू, अवयव यांना विश्रांती देणारा कालावधी, ज्यावेळी आपण अचेतन अवस्थेत असतो.


झोपेचे दोन भाग :
१. तीव्र चक्षु गती निद्रा : (REM) हि अवस्था एकूण झोपेच्या १/५ हिस्सा असते. यावेळी आपल्या बुब्बुळांची गती तीव्र होते. आपण स्वप्ने बघतो. मेंदू सक्रिय असला तरी बाकी मांसपेशी खूप सक्रिय असत नाहीत.
 २. मंद चक्षु गती निद्रा : (non REM) : या वेळी मेंदू शांत असतो. रक्तामध्ये हॉर्मोन्स तयार होतात आणि दिवसभरात  झालेली शरीराची हानी दुरुस्त होते. हि अवस्था एकूण झोपेच्या १/४ हिस्सा असते. संपूर्ण रात्री मध्ये आपण ५ वेळा (REM व non REM) अवस्थेत असतो.



मुले साधारण १७ तास , किशोर वयात ९-१० तास, वयस्क लोक ८ तास  इतक्या झोपेची सर्वसाधारण गरज असते. वृद्धांना सुरुवातीचे ३-४ तास गाढ झोप लागते. त्या नंतर सहज जाग येते व हे स्वप्ने कमी पाहतात.

आपल्याला खरेच पुरेशी झोप मिळते का?
याचे उत्तर शोधण्यासाठी स्वतःला दोन प्रश्न विचारा. पहिला, दिवसा नेहमी झोप आल्यासारखे वाटते का? आणि दुसरा, अंथरुणावर पडल्यावर पहिल्या पाच मिनिटांत तुम्ही झोपी जाता का? यापैकी एक वा दोन्ही प्रश्नांची उत्तरे जर हो असतील, तर तुम्ही अपुऱ्या झोपेने किंवा इतर निद्राविकारांनी त्रस्त आहात.


काही कारणामुळे आपली झोप होऊ शकत नाही. जसे झोपेच्या जागी खूप आवाज, खूप थंड किंवा गरम वातावरण, बेड खूप अपुरा किंवा आरामदायक नसेल. झोपेच्या वेळा नियमित नसतील तर. आजूबाजूला झोपणाऱ्या व्यक्तीच्या सवयी तुमच्या पेक्षा वेगळ्या असतील तर. खूप उशिरा जेवण करत असाल तर. झोपे अगोदर चहा कॉफी ( ज्यात कॅफिन नावाचे रसायन असते) सिगारेट , दारू इ. आजारपण , ताप असेल तर.
भावनिक समस्या, कामाशी संबंधित तणाव, उदासीनता यातून निद्रानाश उद्भवू शकतो.


निद्रानाश म्हणजे काय ?
नैसर्गिक दैनंदिन जीवनचक्रामध्ये वेळेवर झोपे न येणे, झोप आल्यानंतर ती बराच वेळ टिकवून ठेवता न येणे, झोपेची वेळ पूर्ण झाली तरी सुद्धा झोप पूर्ण न झाल्यासारखे वाटणे याला 'निद्रानाश' असे म्हटले जाते जो मानसिक आरोग्याशी निगडित आहे.


                                                         
निद्रानाशाचे आणी झोपेच्या आजारांचे काही विशेष प्रकार आहेत. त्यांविषयी थोडक्यात जाणून घेऊ. 

डिलेड स्लीप फेज डिसऑर्डर :
आपल्या शरीरातील नैसर्गिक जैविक घड्याळ बिघडल्यास किंवा त्यात गडबड झाल्यास वेळीच झोप न लागता उशिरा लागते. जेव्हा दैनंदिन कामे करण्यासाठी जागे राहणे गरजेचे असते, तेव्हा त्या व्यक्तीला झोप येते. यात सर्वसाधारणपणे दिवसा, विशेषतः सकाळी झोप येणे, थकवा जाणवणे, मन एकाग्र न होणे आणि स्मरणशक्ती कमी होणे, ही लक्षणे दिसून येतात. लहान मुले आणि कुमार अवस्थेत हा निद्रानाश होतो.

अॅडव्हान्स स्लीप फेज डिसऑर्डर :
या प्रकारात जैविक घड्याळ पुढे जाते. म्हणजे नेहमीपेक्षा अगदी लवकर झोपी जाणे. त्यामुळे पहाटे साधारण तीन ते पाचदरम्यान जाग येऊन परत झोपच लागत नाही. हा प्रकार मुख्यतः ज्येष्ठ नागरिकांमधे अधळतो. 

नॉन २४ अवर स्लीप वेक सिंड्रोम :
या प्रकारात शरीराच्या घड्याळात २४पेक्षा जास्त तास असतात. त्यामुळे झोपेची वेळ सतत पुढे पुढे जाते. या प्रकारचा निद्रानाश अगदी कमी प्रमाणात आढळतो. मुख्यत्वे अंध व्यक्तींना हा त्रास होतो. 

जेट लॅग :
टाइम झोन बदलल्यामुळे हा त्रास होतो. शरीराचे घड्याळ आणि बाहेरील जगाचे घड्याळ त्यांच्या वेळेत तफावत निर्माण होते. आंतरराष्ट्रीय प्रवाशांना हा त्रास होतो.

शिफ्ट वर्क इनसोमेनिया :
सकाळ, दुपार आणि रात्रीच्या कामाच्या वेळा असणे. या वेळा फिरत्या असल्यामुळे झोपेची वेळ सतत बदलत राहते. यामुळे पचनसंस्थेचे विकार, हृदयरोग आणि निद्रानाश असे त्रास होण्याचा संभव असतो. 

ऑब्स्ट्रक्टिव्ह स्लीप अॅप्निया :
साध्या शब्दात घोरणे. झोपेत अगदी थोड्या कालावधीसाठी श्वास बंद होऊन जाग येते आणि पुन्हा नियमित सुरू होऊन झोप लागते. नाक आणि घसा या सुरुवातीच्या श्वसनमार्गातील कमजोरी आणि अडथळ्यांमुळे हा त्रास होतो. यामुळे दिवसा झोप येणे, नैराश्य, काम करण्याची क्षमता कमी होणे, चिडचिड इत्यादी लक्षणे दिसतात. 

नॉर्कोलेप्सी :
दिवसा अति आणि अपरिहार्यपणे झोप येणे. मेंदूतील झोप आणि जाग येण्याच्या केंद्रामध्ये बिघाड झाल्याने हा त्रास होतो. त्रस्त व्यक्ती अगदी बोलता बोलता किंवा गाडी चालवतानाही झोपी जातात. हा प्रकार अनुवंशिक असू असतो.

रेस्टलेस लेग सिंड्रोम : झोप येण्याच्या वेळी पायात खूप जळजळ होणे, दुखणे, खाज होणे असे प्रकार होतात. व्यक्तीला उठून थोडे चालल्यानंतर बरे वाटते. आपल्याला सतत पाय हलवणे गरजेचे वाटते. हि हालचाल आपण थांबवू शकत नाही. रात्री हि समस्या वाढते. कांही लोकांना लहानपणा पासून हा त्रास असतो. हा त्रास अनुवांशिक सुद्धा असतो. शरीरात लोहाची , पोषक आहाराची कमी असेल तरी हा त्रास होतो.  

झोपेत चालणे :
साधारणपणे लहान मुलांना हा त्रास होतो. वय वाढल्यानंतर तो कमी कमी होत जातो. ताण, ताप, औषधे, झोपेचे अनियमित वेळापत्रक ही यामागची काही कारणे आहेत. अशा रुग्णांना पुन्हा जागेवर झोपवा. जागे करू नका. दारे , खिडक्या बंद ठेवा. धारदार वस्तू जवळ ठेऊ नका.


नाईट टेरर : रोगी अर्धवट झोपेत व घाबरलेला असतो. परंतु पूर्ण जागे न होता तो पुन्हा झोपी जातो. रुग्णाला दुसऱ्या   दिवशी यातील काही लक्षात राहत नाही.


नाईट मेअर : रात्री बऱ्याच उशिरा भीतीदायक स्वप्ने पडतात. हि स्वप्ने लक्षात राहतात. संकटात  टाकणाऱ्या गोष्टी, (वादळ , रोग , मृत्यू , दुर्घटना ) अशामुळे भीतीदायक स्वप्ने पडतात.


निद्रानाश टाळण्यासाठी काय कराल ?
दिवसा वामकुक्षी घेणे टाळा.
रात्री भरपूर  खाणे टाळा.
धुम्रपान व मद्यपान टाळा. झोपण्यापूर्वी मद्यपान केल्यामुळे झोप येण्यास मदत होते हा चुकीचा समज आहे. मद्यपानामुळे  तुम्हाला झोप आली तरीही ती सुखकारक  झोप नसून यामुळे तुम्हाला रात्री  सारखी जाग येईल. सिगारेटमधील  ‘निकोटीन’ सारख्या घटकामुळे झोपेचे चक्र बिघडते .
रात्री चहा / कॉफीचे सेवन टाळा. कारण यात ‘ कॅफिन’ नावाचा उत्तेजक घटक असतो तसेच कॅफिनमुळे रात्री वारंवार मुत्रविसर्जनासाठी शौचालयात जाणे वाढते.
झोपताना खूप पाणी पिऊ नका. रात्री झोपण्यापूर्वी खूप पाणी प्यायल्याने मुत्रविसर्जनासाठी वारंवार उठावे लागल्यामुळे झोपमोड होऊ शकते .
झोप येण्यापुर्वीच बिछान्यावर पडू नका. मेंदू थकल्यानंतर व  झोप आल्यावरच  बिछान्यावर झोपायला जा.
झोपण्यापूर्वी व्यायाम करणे टाळा. व्यायाम हा सकाळी उठल्यावरच करावा. संध्याकाळी उशिरा व्यायाम केल्याने शरीराचे चलन वाढते व निद्रानाश होण्याची शक्यता वाढते.
झोपण्यापूर्वी विचार/चिंता करणे टाळा.
चुकीच्या स्थितीत झोपणे टाळा. झोपण्याची खोली व अंथरूण आरामदायक असावे. खोली खूप गरम किंवा थंड असू नये. गादी खूप मऊ किंवा खूप कडक असू नये. गादी खूप कडक असेल तर खांदा व कमरेवर जास्त दबाव पडतो. गादी खूप मऊ असेल तर शरीर दबले जाते व पाठीला ते त्रासदायक होते. अशा वेळी गादी बदलणे योग्य ठरते.
झोप येत नसेल तर वाचन करणे,  संगीत ऐकणे , टी व्ही बघणे अश्या कांही गोष्टी करा ज्यामुळे तुम्हाला हलके वाटेल.
नियमित दिनचर्या आखा. निश्चित वेळीच उठा.


वरील उपाय करून देखील आपणास झोप येत नसेल तर डॉक्टरांची मदत घ्यावी. ते आपल्या समस्या जास्त चांगल्या ओळखतात. त्यावर उपाय सुचवतील. आपल्या निद्रानाशाचे कारण हे शारीरिक आहे, औषध, किंवा मानसिक आहे हे डॉक्टर सांगू शकतील. कॉग्निटिव्ह बिहेविअर थेरपी "निद्रानाशावर" समाधानकारक उपाय आहे. कॉग्निटिव्ह बिहेविअर थेरपी आपले चुकीचे विचार बदलते ज्यामुळे आपण चिंतीत आहात.


औषधे मदत करू शकतात का?
हो, उदासीनता कमी करणाऱ्या औषधांची चांगल्या झोपेसाठी मदत होऊ शकते. पण निद्रानाशाचा त्रास असलेल्या व्यक्ती अनेकदा झोपेच्या गोळ्या घेण्याचा मार्ग स्वीकारतात.  मात्र याचा अतिवापर केल्याचे नैसर्गिकरित्या झोप येण्याचे प्रमाण कमी होते. या औषधांचा परिणाम कमी काळ टिकतो त्यामुळे जास्त गोळ्या घेणे गरजेचे वाटते, गोळ्यांवर अवलंबून राहावे लागते. झोपेच्या गोळ्या या खूप कमी दिवस  घ्याव्या.  खूप दिवस आपण झोपेच्या गोळ्या वापरत असाल तर डॉक्टरांच्या सल्ल्याने त्या हळू हळू कमी करा.


डॉ संपदा अणवेकर, मानसोपचार तज्ञ
चौपाड, सोलापूर.

Women Psychiatrists in India: A reflection of their contributions

The increasing number of women joining psychiatry is a relatively new phenomenon in the field of medicine. Keeping with the trends world over, the number of women psychiatrists in India is rising over the last two to three decades.
Introduction
Historically, psychiatry has often been considered to be associated with unpredictable and violent patients, and had a number of misconceptions attached to it. The trends are changing now. Reasons for psychiatry becoming a preferred career choice for women doctors can be traced to multiple factors. Psychiatry has gradually shifted out of the high walls of the mental hospitals to the neuropsychiatry clinics, counselling and gaining more acceptability in the society. Over and above this, women doctors have to juggle career and family responsibilities as domestic and child related duties have largely remained with them despite changing roles. The crucial career-intensive years in professional life that is residency and early years as junior residency coincide with the equally crucial period that is marriage, childbearing and child rearing in the personal life. A career in psychiatry allows doing justice to multiple roles in a better way than the other busy clinical and emergency branches like obstetrics, pediatrics, internal medicine, cardiology or surgery. Because of the possibility of predictable working hours, less emergencies, flexible working schedules and greater opportunities to interact with patients are one of the reasons me and my husband selected this branch as my carrier.
Research has documented that the working styles of female psychiatrists have been noted to be different from their male colleagues in some aspects. Many women psychiatrists are noted to be more empathic in approach. Their patients report better satisfaction levels as they are more likely to engage patients as active partners in the care by adopting a democratic style of communication. They spend a significantly greater proportion of time on preventive services and counselling, compared to their male colleagues. The day is not far when women shall also attain positions of authority and leadership in academics, professional organizations and medical institutions along with their male colleagues.
Statistics  
Number of Female psychiatrists in India
Women psychiatrists constitute 14.6% of the total membership (2829) of Indian Psychiatric Society. The number of women doctors joining psychiatry has started increasing only recently as suggested by higher percentage of members with less than five years.
Women have formed about 20% of the candidates joining psychiatry residency in the last five years at the All India Institute of Medical Sciences, New Delhi. Most of the premier medical schools of the country have women faculty; a few of them are professors. Few women have also been known to have headed a psychiatric hospital or a medical college.
Contributions in Indian Psychiatric Society
Currently, there is no female office bearer in the Indian Psychiatric Society however, since its inception in 1947, women psychiatrists have held the post of president four times: Prof. Ajita Chakraborty in 1976, Prof. Roshan Master in 1981, Prof. Jaya Nagaraja in 1983 and Prof. Deepali Dutta in 1990. Prof. Ajita Chakraborty has also held the post of general secretary of the society in 1967 and 1968.
Contributions in Indian Journal of Psychiatry
Among 170 papers, which had women as first authors, there were only 45 papers published prior to 1980. Dr. Miss Mani B Ghamat was the first woman psychiatrist to publish an article in the earlier version of the journal, Indian Journal of Neurology and Psychiatry in 1952. She worked as assistant psychiatrist at JJ Hospitals, Bombay. She was also probably the first women psychiatrist recorded to be a member of the society. Prof. Ajita Chakarborty, Prof. Roshan Master, Prof. Erna Hoch, Prof. M. Sarada Menon, Prof. Deepali Dutta were some of the pioneer women researchers.
The numbers of women psychiatrists who have published in the journal also have started increasing from 1980 onwards. The areas where women psychiatrists have established themselves as leaders are child psychiatry, schizophrenia, disability, suicide and mental health issues related to women.
Other issues with Female Psychiatrist
On discontinuation of a job for family building or other reasons, options for revival of career after a certain period are presently unavailable due to restrictions in age of entry and qualification for jobs at different levels. Currently there are no regulations or policies from government which can address these issues. There is little opportunity for flexible training, creative scheduling of job or training if a woman wants to come back to academics after a gap due to child care responsibility.
Although the country is credited for having the first woman Prime Minister in the region, currently there are very few women psychiatrists in top positions of the Indian Psychiatric Society or other national bodies despite their increasing numbers. Therefore, at present, the role of women psychiatrists in policy making of the specialty remains negligible. The gender inequity has been explained by the fact that women, because of family obligations, work fewer hours, are less productive, and have limited publications. The reason may be women have often fewer mentors, professional networks and less collegial support in the academic medical system.
In Summary
The number of women psychiatrists in India is on rise in the recent years. Indian women psychiatrists have many contributions to their credit. They have left their marks on various areas of psychiatry; significant among them are child psychiatry, suicide and its prevention, community psychiatry, rehabilitation of patients with schizophrenia and issues related to women mental health. But to succeed and flourish, they need support both at home, workplace and colleagues. All of us have to innovate in finding ways to maximize the optimal use of the substantial talent pool and intellectual capital of female psychiatrists.

Dr Sampada Anvekar
MD (Psychiatry KEM Mumbai)
Assistant Professor, Dept of Psychiatry, VMGMC and CIVIL Hospital, Solapur